เมืองอุบลราชธานี-เป็นเมืองเดียวในเมืองไทยที่มีคำว่า "ราชธานี" แสดงความยิ่งใหญ่-สำคัญของเมือง เมืองนี้เป็นประตูสู่ชายแดน สปป.ลาว ยิ่งการเปิดประตูประเทศใกล้เข้ามา เมืองนี้ยิ่งมีบทบาทต่อการค้าการลงทุนด้านอีสานใต้มากขึ้น
        ฉายาของเมืองนี้คือ "เมืองดอกบัวงาม" อยู่ห่างจากเมืองหลวงราว 629 กิโลเมตร มีประชากรกว่า 1.8 ล้านคน ด้วยคำขวัญประจำจังหวัดว่า "เมืองดอกบัวงาม แม่น้ำสองสี มีปลาแซบหลาย หาดทรายแก่งหิน ถิ่นไทยนักปราชญ์ ทวยราษฎร์ใฝ่ธรรม"
          เมืองนี้ เป็นอีกหนึ่งจังหวัดที่สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย-สกว.ลงพื้นที่ให้ทุนหนุนการวิจัยต่อเนื่องหลายปีมาแล้ว ซึ่งมักจะผ่านไปยังสถาบันการศึกษาในท้องถิ่นนั้นๆ งานนี้มหาวิทยาลัยอุบลราชธานีรับหน้าที่เป็นตัวเชื่อมโยงองค์ความรู้แล่นไหลไปยังชุมชนท้องถิ่น
          ที่นี่มีเขื่อนใหญ่ 2 แห่ง คือ เขื่อนสิรินธร และเขื่อนปากมูล รู้กันล่ะว่า เมื่อต้องสร้างเขื่อนย่อมต้องมีอ่างน้ำขนาดยักษ์เก็บกักน้ำไว้เหนือสันเขื่อน เป็นการบริหารจัดการทดน้ำ แล้วปล่อยตามปริมาณที่เหมาะสม มิให้ไหลเอื่อยผ่านไปสู่เบื้องล่างอย่างสูญเปล่า
          เมื่อมีอ่างน้ำขนาดยักษ์ น้ำย่อมเอ่อ ท่วม จึงจำเป็นต้องมีการวางแผนอพยพผู้คนออกจากพื้นที่ รัฐบาลมีการตั้งนิคมผู้อยู่อาศัยให้กับหลายครอบครัว ส่วนทรัพยากรป่าไม้ก็มีผู้มาประมูลตัดไปใช้ประโยชน์ทางเศรษฐกิจ ตอไม้จำนวนมากจึงจมอยู่ก้นอ่าง
          ชาวบ้านที่นี่มีฝีมือในการทำเฟอร์นิเจอร์ พวกเขาจึงมีแหล่งวัตถุดิบอยู่ใต้น้ำนี่เอง พวกเขาดำดิ่งลงไปในน้ำลึกกว่า 30 เมตร ลุยลงไปพื้นอ่างเพื่อขุดตอไม้ขึ้นมา ด้วยภูมิปัญญาชาวบ้านที่โยงสายยางเป็นท่อออกซิเจนหายใจ ขุดขึ้นมาจนแปรรูปกลายเป็นเฟอร์นิเจอร์คุณภาพดี ที่มีไม้ชุ่มอิ่มน้ำเป็นวัตถุดิบชั้นดี จนโด่งดังจาก "ไม้ใต้น้ำ" จำนวนมหาศาล
          ต่อมา ดร.จริยาภรณ์ อุ่นวงษ์ นักวิชาการหัวใจเป็นนักวิจัย เธอสังเกตว่าทรายจากแม่น้ำมูลน่าจะนำมาทำกระดาษทรายคุณภาพ ใช้ขัดผิวไม้งานเฟอร์นิเจอร์ได้ดี จึงมาคุยกับชาวบ้าน แต่แล้วโจทย์วิจัยเปลี่ยนข้าง ชาวบ้านต้องการใช้ประโยชน์จากเศษไม้ที่มีอยู่ ว่าจะนำไปทำอะไรดีล่ะ
          คุยกันไป-มาจึงออกมาเป็นผลิตภัณฑ์ "ขี้ไต้" เป็นเชื้อไฟสมุนไพร ปลอดสารพิษ ฟังดูดีมีราคาขึ้นมาทันใด อีกอย่างคือ การอัดเป็นถ่านแท่ง
          น่าใช้ นักวิจัยกับชาวบ้านจึงเป็น "เกลอ" กันอย่างสนิทใจ
          งานวิจัยอีกเรื่องที่น่าสนใจ ไหนๆ สกว.มาลงพื้นที่แล้ว คือเรื่องการค้นพบสนามบินลับ เขมราฐ กับการกู้ชาติร่วมกับเสรีไทย สนามบินนี้มีอยู่จริงหรือ จากการศึกษาข้อมูลของเยาวชนท้องถิ่น พวกเขาค้นคว้าจนพบว่าสนามบินแห่งที่กล่าวถึงนี้มีจริง!!! จนได้รับรางวัลยุววิจัยดีเด่น
          เห็นได้ชัดแล้วใช่ไหมว่า งานวิจัยหากใช้โจทย์ของชาวบ้านเป็นตัวตั้ง ไม่ใช่นักวิจัยคิดอยากทำอะไรเป็นอยากทำ ไม่สนใจว่าจะวางบนหิ้งเมื่อแล้วเสร็จ หรือว่ามีคุณค่าเชิงใช้สอยให้ร่วมปลาบปลื้มใจกันนั้น เป็นแนวคิดว่านับวันจะเพิ่มขยายตัวขึ้น คุ้มค่ากับเงินลงทุน ช่วยให้ประเทศมีเสถียรภาพ และเตรียมการไว้สำหรับคนรุ่นใหม่
          เห็นทีในยามนี้คนอีสานคงรักถิ่นฐานกันก็คราวนี้ ข้อหาเดิมที่ทิ้งเชื้อไว้ว่า คนอีสานชอบย้ายถิ่นฐานไปทำงานในเมืองหลวง คงน้อยลงได้แน่ๆ...

---

ที่มา : ไทยโพสต์ ฉบับวันที่ 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2556

        "อุบลราชธานี"ถือเป็นอีกหนึ่งจังหวัดที่มีพื้นที่ติดชายแดนสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว (สปป.ลาว) จึงทำให้วัฒนธรรมประเพณีมีความคล้ายคลึงกันมาก จนเปรียบเสมือนเป็นบ้านพี่เมืองน้องกัน ยกตัวอย่างเช่น "ฟ้อนกลองตุ้ม"การละเล่นพื้นบ้านของชาวบ้านหนองบ่อ จ.อุบลราชธานี ที่มีประวัติความเป็นมายาวนานกว่า 200 ปี
          คำล่า มุสิกาอาจารย์คณะศิลปศาสตร์มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี ได้ร่วมกับสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย (สกว.) ทำการค้นคว้าเพื่อรวบรวมประเพณีเก่าแก่ของพื้นที่ จ.อุบลราชธานี เล่าให้ฟังว่าฟ้อนกลองตุ้มเป็นการแสดงในประเพณีบุญบั้งไฟช่วงเดือน 6 ของอีสาน การฟ้อนแสดงถึงความเชื่อของชาวอีสานที่มีต่อพระยาแถน โดยมีความเชื่อว่าพระยาแถนเป็นผู้สร้างโลก สามารถบันดาลความอุดมสมบูรณ์มาสู่มนุษย์ได้ ดังนั้น จึงเป็นการแสดงเพื่อขอฝนให้ตกลงมาในพื้นที่นั้น เพื่อให้ช่วยบรรเทาความแห้งแล้ง
          "หากใครสังเกตจะเห็นว่าการฟ้อนกลองตุ้ม ผู้แสดงชายมักจะแต่งกายเป็นหญิง เนื่องจากในอดีตผู้แสดงเป็นชายล้วน แต่ต่อมามีผู้แสดงหญิงเข้าไปร่วมด้วย จึงมีการแต่งกายสลับกัน เพื่อให้คลำกัน(เกิดความรู้สึกสนุกสนาน) เพื่อให้พระยาแถนพอใจแล้วประทานฝนให้"
          สำหรับรูปแบบและเอกลักษณ์การแสดงของบ้านหนองบ่อมีความต่างไปจากกลุ่มชาติพันธุ์ไทย-ลาวในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (อีสาน) ได้แก่ อุบลราชธานียโสธร และศรีสะเกษ คือ นำ "ซวยมือ"หมายถึงกรวยสำหรับใส่นิ้วมือมาสวมใส่นิ้วมือทั้งสิบของผู้ฟ้อนเพื่อให้เกิดความสวยงาม
          ส่วนการฟ้อนจะเป็นการฟ้อนถอยหลัง เพราะมีความเชื่อว่าหากฟ้อนเดินหน้าเวลาย่อตัวแล้วจะดูไม่สวยงาม โดยในขบวนฟ้อนจะให้ผู้อาวุโสอยู่แถวหน้าเพื่อแสดงถึงการให้เกียรติและความเคารพนับถือ
          เครื่องแต่งกายของผู้ฟ้อนเป็นเสื้อไหมย้อมมะเกลือสีดำเข้ม ผู้ชายจะนุ่งผ้านุ่งลายน้ำไหล ส่วนผู้หญิงจะนุ่งซิ่นลายหอปราสาทผึ้ง ซึ่งสะท้อนถึงที่มาของประเพณีแห่เทียนขี้ผึ้งเข้าพรรษาของอุบลราชธานี มีตุ้มขลิบอยู่ข้างหน้า ประดับด้วยสักยัน (ยอดตาลสาน) เป็นสังวาล
          เครื่องดนตรีของฟ้อนกลองตุ้มมีเพียง2 ชิ้น ได้แก่พางฮาดที่เป็นฆ้องขนาดเล็กที่ไม่มีปุ่มตรงกลางและกลองตุ้ม โดยกลองตุ้มจะขึงด้วยหนังสัตว์ทั้งสองด้านมีลักษณะคล้ายกลองเพลแต่ขนาดเล็กกว่า ตามทัศนคติของชาวบ้าน เชื่อว่าเสียงของกลองตุ้มเหมือนเสียงฟ้าร้องดังตุ้ม ตุ้ม เมื่อได้ยินได้ฟังแล้วจะรู้สึกตื่นเต้นกระตือรือร้น ชวนให้อยากออกมาฟ้อนรำ
          ขณะที่การเจ่ย (เซิ้งหรือขับร้อง) จะมีสำเนียงเหมือนภาษาลาว (เวียงจันทน์) เนื่องจากสมัยก่อนชาวลาวได้อพยพย้ายถิ่นเข้ามาตั้งรกรากอยู่ในพื้นที่บ้านหนองบ่อจึงได้รับวัฒนธรรมสืบทอดกันมา โดยเนื้อหาของการเจ่ยนั้นมักจะใช้คำที่ไม่สุภาพและมีเนื้อหาเกี่ยวกับวิถีชีวิตหรือการหยอกล้อกันกับเพศตรงข้าม เพื่อความสนุกสนานหลังจากเสร็จสิ้นจากการทำนา
          แต่ต้องบอกไว้ก่อนว่า ใช่ว่าจะไปเจ่ยแบบสุ่มสี่สุ่มห้าได้ เพราะหากไปเจ่ยนอกพิธีการแล้วก็จะถือว่าผิดและอาจงานเข้าได้!!!
          ว่าแล้วก็มีตัวอย่างบทเจ่ยที่ใช้แซวแม่ยายเกี่ยวกับลูกเขยให้ฟังหนึ่งท่อน ดังนี้ "แม่เฒ่าเอ๋ยลูกเขยมาแล้ว มาฮอดแล้วมาขอแพร่กระบอง เจ้ามีสองให้ข่อยเล่มหนึ่ง เจ้ามีหนึ่งกะหักกะบันกัน ดันสาวให้แล้วให้พรลาวแน่ ให้เสียลูกแพร่คือกะปู่ยาวมา โอ้ โฮ๊ะ โอ โฮ๊ะ โอ้ โฮ๊ะ โอ..."
          และนี่ก็เป็นอีกวัฒนธรรมหนึ่งที่สะท้อนถึงชาติพันธุ์และสายสัมพันธ์ของคนชาติอาเซียน

---

ที่มา : โพสต์ทูเดย์ ฉบับวันที่ 10 พฤษภาคม พ.ศ. 2556 โดย ชลธิชา ภัทรสิริวรกุล